وبلاگ یادداشتهای پراکنده
» حرّهای انقلاب(۱) شهید مرتضی آوینی
تحول فکری، روحی و زیستی سید مرتضی آوینی (۱۳۲۶ – ۱۳۷۲) یکی از مشهورترین و تمثیلی‌ترین نمونه‌های «دگرگونی روشنفکران ایرانی» در جریان انقلاب اسلامی ۱۳۵۷ است. زندگی او به دو دورهٔ کاملاً متمایز اما به هم پیوسته تقسیم می‌شود: دورهٔ «کامران آوینی» و دورهٔ «سید مرتضی آوینی»
۱. پیش از انقلاب:
کامران در دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران در رشته معماری تحصیل می‌کرد. او ظاهری کاملاً منطبق بر مد روشنفکری و هیپی آن دوران داشت: موهای بلند، شلوارهای دمپاگشاد، سبیل نیچه‌ای، سیگارهای مداوم، و کافه‌نشینی‌های مرسوم اهل هنر. آوینی جوان عمیقاً در ادبیات مدرن غرب، شعر نو (به‌ویژه جریان شعر موج نو و سوررئالیسم)، فلسفه اگزیستانسیالیسم، و آرای نیچه غوطه‌ور بود. او نقاشی می‌کشید، شعرهای انتزاعی و رمانتیک می‌سرود و با تئوری‌های نوین زیبایی‌شناسی غربی می‌زیست. وی بعدها در متنی صادقانه و مشهور درباره گذشته خود نوشت:
«من هم سال‌ها با سبیل نیچه‌ای و موی بلند گشته‌ام و کتاب «تهوع» ژان پل سارتر را از رو حفظ بوده‌ام… من سال‌ها با هنر و ادبیات مدرن غرب زندگی کرده‌ام. تصور نکنید که من با زندگی به سبک نیهیلیستی و پوچ‌گرایی بیگانه بوده‌ام، نه؛ من از یک راه طی‌شده با شما سخن می‌گویم. من هم سال‌ها پای صحبت‌های این و آن نشسته‌ام و شعر پست‌مدرن گفته‌ام و نقاشی کشیده‌ام…»
۲. بعد از انقلاب اسلامی:
با اوج‌گیری نهضت اسلامی در سال‌های ۱۳۵۶ و ۱۳۵۷، آوینی دچار یک دگرگونی و تحول عمیق روحی شد. کلام و جاذبه شخصیتی امام خمینی دریچه جدیدی به هستی‌شناسی و معنویت برای او گشود.سید مرتضی آوینی پس از انقلاب تمام اشعار گذشته، یادداشتهای فلسفی پیشین، داستان‌ها و طرح‌های نقاشی دوره جوانی خود را جمع‌آوری کرد و سوزاند تا هیچ تعلقی به «منِ گذشته» نداشته باشد. او حتی نام رسمی و شناسنامه‌ای خود را با تأکید بر هویت دینی و سیادتش، از «کامران» به «سید مرتضی» تغییر داد و ظاهرش را از یک چهره روشنفکر غربی به یک چهره ساده، متشرع و خاکی تبدیل کرد.
پس از پیروزی انقلاب، آوینی تمام ظرفیت‌های هنری و ادبی پیشین خود را در خدمت آرمان‌های انقلاب اسلامی و جنگ تحمیلی قرار داد: آوینی ابتدا وارد جهاد سازندگی شد و مستندهایی درباره فقر و محرومیت ساخت (مانند مستند «خان‌گزیده‌ها» و «شش‌روز در ترکمن‌صحرا»). او با تأثیر از آرای سید احمد فردید و خوانش هایدگری از غرب (نقد تکنولوژی و اومانیسم)، کتاب «توسعه و مبانی تمدن غرب» را نوشت و استدلال کرد که مفهوم مدرن «توسعه» ذیل اصالت انسان و غفلت از حق شکل گرفته است.در کتاب سه‌جلدی «آینه‌ی جادو»، ماهیت سینما را تحلیل کرد؛ معتقد بود سینما ذاتاً پدیده‌ای غربی و مبتنی بر غفلت است، اما هنرمند مؤمن می‌تواند آن را به ابزاری برای تعالی و انعکاس حقیقت تبدیل کند. در حوزه هنری، ماهنامه سوره را به یکی از غنی‌ترین و پرمخاطب‌ترین نشریات فکری کشور تبدیل کرد.
نکته مهم در حیات فکری پس از انقلاب آوینی این بود که او: از سوی روشنفکران سکولار طرد می‌شد و متهم به «ایدئولوگ جنگ و پروپاگاندا» بود. از سوی دیگر، مورد هجوم متحجران و اصول‌گرایان تندرو قرار می‌گرفت؛ زیرا به دلیل پیشینه روشنفکری‌اش، به سینمای هیچکاک، تارکوفسکی و داستایفسکی احترام می‌گذاشت، با نویسندگان و هنرمندان جوان مدارا می‌کرد و حتی در نشریه سوره تصاویری انتقادی یا گفت‌وگو با چهره‌های غیرخودی منتشر می‌کرد.
سید مرتضی آوینی در ۲۰ فروردین ۱۳۷۲ در منطقه فکه (خوزستان)، هنگامی که برای ساخت مجموعه جدید مستند روایت فتح مشغول تفحص و تصویربرداری بود، بر اثر انفجار مین بر جای مانده از جنگ به شهادت رسید.
ویژگی کلیدی آوینی این بود که او مدرنیته، هنر غرب و نیهیلیسم را از درون چشیده و شناخته بود؛ از این رو نقد او به غرب و دفاع او از هویت مذهبی، برآمده از یک موضع سنتی بی‌خبر از جهان جدید نبود، بلکه محصول یک انتخاب پس از عبور از بطن آن جهان به شمار می‌رفت.
